Ngôn ngữ và lời nói rất mạnh mẽ. Lời nói có thể giúp xoa dịu hay kích động.
Nhiều vấn đề xảy ra cho ta bắt nguồn từ lời nói thốt ra trong lúc nóng giận. Ta thường ít khi tìm hiểu nguồn cơn, mà chỉ biết các biểu hiệu của sự nóng giận. Nếu tự nhìn sâu kỹ như trong lúc hành thiền, ta có thể tìm ra các lý do của sự nóng giận bằng cách tìm hiểu nguồn cơn.

Bốn đặc tính của chánh ngữ là:

1. Không nói dối hay vọng ngữ.
2. Không nói ác ngữ hoặc thêu dệt.
3. Không nói lời lẽ nặng nề, giận dữ hay phương hại.
4. Không nói bâng quơ, huyên thuyên.

Đặc tính đầu tiên đề cập đến là sự dối trá. Có đôi lúc ta muốn thêm thắt hoặc đặt bày ra chuyện để được người khác cần đến mình, để được gia nhập hoặc là thành viên của một nhóm hoặc để gia tăng kịch tính của tình cảnh. Nói dối hay lây lan, và một khi đã quen nói dối thì rất khó bỏ tật xấu này. Thói quen nói dối gây phương hại cho cả người nói dối lẫn người bị dối gạt. Một khi mọi người đã biết ta không trung thực thì rất khó thay đổi được tíếng xấu ấy. Người xưa từng nói thật thà là cha quỷ quái.
Đặc tính thứ hai của chánh ngữ là tránh nói lời độc ác hoặc phỉ báng. Lời độc ác là phương hại. Ngay cả sự thực về một người nếu được kể hoặc lập lại với mục đích gây phương hại cũng là độc ác. Lời nói nghe qua đâu đó rồi lập lại ở chỗ khác với mục đích gây chia rẽ hoặc gây hại cũng là ác độc. Phỉ báng cũng gây chia rẽ, và nhằm mục đích làm hại hoặc thay đổi ý kiến hoặc nhạo báng một khi được lập lại. Luật pháp của quốc gia này cũng như nhiều quốc gia pháp ngăn cấm việc phỉ báng. Hãy tập cho tâm hồn ta không vướng phải những ngôn ngữ có tính cách chia rẽ hoặc lệch lạc về người hay nhóm người.

Đặc tính thứ ba là tránh lời nặng nề. Lời nói nặng là gì? Đó là lời thốt ra lúc nóng nảy, lời xúc phạm, nhục mạ, mỉa mai, tục tằn, gây tổn thương, hoặc gay gắt. Nên vô cùng thận trọng về ngôn ngữ của ta và hậu quả với những người chung quanh. Đức Phật dạy ta cách tránh lời nặng nề, xúc phạm, và nhục mạ. Ngài nói ‘Nói lời nhẹ nhàng, êm ái, và từ ái. Những lời này sẽ đi vào tâm khảm, và là lời nhã nhặn, thân thiện, làm vui lòng người.’ Kinh nghiệm khác nhau cho ta bài học hay là nói lời tử tế thường đi kèm với việc đạt được những điều ta cần để đạt mục đích.

Khía cạnh chót của chánh ngữ là tránh nói bâng quơ trong đó có cả nói đôi mách. Nói đôi mách hoặc ác ý có lẽ là một trong những phương hại nặng nhất. Không cần phải bảo ta cũng biết nói đôi mách là có hại. Tất cả chúng ta đều nhớ có những lần có ai nói sai lệch về ta, và những lời sai trái này làm ta bàng hoàng. Nguy hiểm là lập lại những điều nghe qua mà không tìm hiểu sự thật và tai hại gây cho người. Ngay cả nói sự thật về người cũng có thể là ác tâm. Nói ác là hình thức phân biệt. Khi phê bình hoặc nói lời tai hại là ta đã có ý phê phán. Khi phán đoán ta dễ dàng xếp ta vào hàng ngũ đối nghịch với những khía cạnh và đặc tính ta không ưa nơi người. Khi ta gắn liền với những mô tả mang tính các thương tổn, hạ nhục, hoặc kích động là ta đã có thành kiến với người. Lời nói độc ác tự bản chất đã là thiên kiên.

Không có gì là bí mật khi ta có thể ảnh hưởng thế giới quanh ta. Hành động hay cách cư xử thể hiện trong lời nói và ngôn ngữ, và cách ta diễn đạt. Nếu muốn người khác tử tế với ta, trước tiên phải làm gương trong hành vi và ngôn ngữ ta muốn trao.
Nói tử tế. Nói hòa nhã. Nói với tâm từ bi đã được thọ nhận. Cách ta nghĩ về và nói với người ta tiếp xúc bộc lộ trong lời nói và phong cách của ta. Nếu ngôn ngữ chỉ nhằm phục vụ cho mình và mánh khóe với người để đạt mục đích riêng thì đó là vị kỷ và không đạo đức. Nói lời đạo đức là chánh ngữ. Nên tránh không nói lời ác hoặc sai lệch. Suy nghĩ với tâm tỉnh thức là chìa khóa. Hãy suy ngẫm vài giây trước khi nói và tự nhủ:

Lời tôi sắp nói có thật không? Lời đó có tử tế không?
Lời nói đó có lợi lạc không? Có gây phương hại không?
Có đúng lúc để nói những lời này không?

Dùng kính lọc này khi nói, và thực tập hành động tỉnh thức và thiền định. Ta sẽ đi trên con đường dài lâu đầy an lạc và giảm nhẹ khổ trong cuộc đời của ta.

Đại đức Ca Diếp
Chùa Bửu Môn
Ngày 27 tháng Tám năm 2007
Chơn Tịnh dịch